დიდი ინგლისურ-ქართული ლექსიკონი

ჩემი 35-წლიანი და ლექსიკოგრაფიის ცენტრის 25-წლიანი საქმიანობის ანგარიშს, რა თქმა უნდა, ვიწყებთ დიდი ინგლისურ-ქართული ლექსიკონით. ლექსიკონის მასალის რედაქტორად ინგლისური ფილოლოგიის კათედრამ 1985 წელს მიმიწვია.
რა მასალა დამხვდა?

ინგლისური ფილოლოგიის კათედრის გადაწყვეტილებით, ლექსიკონს საფუძვლად დაედო ილია გალპერინის საერთო რედაქტორობით შექმნილი  „ახალი ინგლისურ-რუსული ლექსიკონი“, რომელიც უნდა თარგმნილიყო ქართულად.

მემორანდუმში, რომელსაც ხელს ვაწერთ მე, კათედრის იმჟამინდელი გამგე,­­ პროფესორი რუსუდან ენუქიძე და იმჟამინდელი რექტორის მოადგილე, პროფესორი ლევან გორდეზიანი, დეტალურადაა აღწერილი რა მასალა გადმომეცა. ეს იყო მთლაინი სალექსიკონო მასალის 46%, დანარჩენი 54 % არ არსებობდა და შესადგენი იყო.

არსებული სიტყვა-სტატიებიც, ძირითადად იყო გალპერინის ლექსიკონის თარგმანი რუსულიდან, რის გამოც მასში ბევრი შეცდომა იყო.

დაიწყო ინგლისურ-ქართული ლექსიკონის მასალის საფუძვლიანი გადამუშავება და  არარსებული მასალის შედგენა. გალპერინის ლექსიკონის მასალა მთლიანად გადამუშავდა ოქსფორდის ინგლისური ენის 20-ტომიანი განმარტებითი ლექსიკონის დახმარებით, ასევე უებსტერის დიდი ლექსიკონით, ლონგმენის, კობილდის და სხვა ლექსიკონებით. ქვემოთ მოცემულ ბმულზე არის ჩვენ მიერ გამოყენებული ლექსიკოგრაფიული წყაროების სრული ნუსხა,

https://margaliti.ge/new/sources.htm

ჩვენს ქვეყანაში ინტერნეტის გავრცელების კვალდაკვალ, სარედაქციო სამუშაოებში ჩავრთეთ ინგლისური ენის ეროვნული კორპუსი.


**********

1993 წელს მე მივიღე მასალის გაციფრების და ნაწილ-ნაწილ გამოქვეყნების გადაწყვეტილება. ამ გადაწყვეტილებას ბევრი მოწინააღმდეგე ჰყავდა, მაგრამ 10-წლიანი მუშაობის შემდეგ ჩვენი გუნდისთვის საჭირო იყო ლექსიკონის თუნდაც პატარა ნაწილის წიგნად გამოცემა, რაც, ჩემი აზრით, სტიმული იქნებოდა ყველასათვის გაგვეგრძელებინა ეს რთული გზა.
 
1995 წელს გამოიცა ლექსიკონის პირველი ტომი და ასე დაიწყო ეს საქმე. დღეისათვის გამოცემულია ლექსიკონის 14 ტომი, რაც დაახლოებით 3 000 ნაბეჭდ გვერდს შეადგენს.

2010 წელს გადავწყვიტე ლექსიკონის ინტერნეტში განთავსება და შეიქმნა ონლაინ-ლექსიკონის პლატფორმა, რომელმაც გააერთიანა როგორც უკვე გამოცემული ტომები, ასევე ის ტომები, რომლებიც ჯერ წიგნად არ გამოქვეყნებული. ონლაინ-ლექსიკონი განთავსებულია მისამართზე: www.dict.ge

გალპერინის ლექსიკონი იყო დიდი და ამბიციური ზესახელმწიფოს ლექსიკონი. მცირერიცხოვანი გუნდის 35-წლიანი თავდადებული მუშაობით ქართულმა საზოგადოებამ მიიღო გალპერინის ლექსიკონის ანალოგი ქართულ ენაზე, რომელშიც 110 000 სიტყვა-სტატია შევიდა, მთლიანი მასალა კი 800 000 ერთეულს აღწევს.


**********


დიდი ინგლისურ-ქართული ლექსიკონის შექმნის იდეა ეკუთვნის ცნობილ ქართველ მთარგმნელს, ინგლისური ფილოლოგიის კათედრის პირველ გამგეს, პროფესორ გივი გაჩეჩილაძეს. ვის, თუ არა მთარგმნელს, შექსპირის სონეტებისა და ინგლისური პოეზიის არაერთი მარგალიტის ქართულ ენაზე ამმეტყველებს, ესმოდა თუ რაოდენ დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა ინგლისურენოვანი ლიტერატურის ქართულად სრულფასოვნად თარგმნისათვის აკადემიურ, ვრცელ ინგლისურ-ქართულ ლექსიკონს. ამგვარი ლექსიკონის შექმნა მრავალი თაობის ოცნება იყო. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ ინგლისური ფილოლოგიის კათედრის ყველა გამგე: პროფესორი მერი იანქოშვილი, პროფესორი ნიკო ყიასაშვილი და პროფესორი რუსუდან ენუქიძე ძალიან დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდნენ კათედრის ამ სამეცნიერო პროექტს და ხელს უწყობდნენ მის განხორციელებას.

მე და ბატონი არიანე ჭანტურია ფრთხილად ვარჩევდით ვინ მოგვეწვია ლექსიკონზე სამუშაოდ. აქ მინდა დიდი სიყვარულით გავიხსენო ჩვენი კათედრის შესანიშნავი პედაგოგი, ბრწყინვალე ლექსიკოლოგი, ქალბატონი გულიკო ანთელავა, რომელიც გარდაცვალებამდე ჩვენი გუნდის აქტიური რედაქტორი იყო. 1996 წლიდან სარედაქციო სამუშაოებში ჩაერთო გიორგი მელაძე, რომელმაც დიდი როლი ითამაშა ლექსიკონის შექმნის საქმეში. მე ყოველთვის ვიყავი გარშემორტყმული სტუდენტებით, რომლებიც მეხმარებოდნენ ჩემ მიერ რედაქტირებული ბარათების გადათეთრებაში, ზოგი მათგანი ადგენდა ახალ სიტყვა-სტატიებს და თანდათან გვიახლოვდებოდა. ასე ჩაერთნენ ლექსიკონის სარედაქციო სამუშაოებში ჩემი და ბატონი არიანეს ყოფილი სტუდენტები: ნათია კვერნაძე და ხათუნა გურიელი. ჩვენს ლექსიკონს დიდი ამაგი დასდო პროფესორმა შუქია აფრიდონიძემ, რომელიც სალექსიკონო სიტყვა-სტატიებს ქართული ენის თვალსაზრისით ასწორებდა.

https://margaliti.ge/new/auth.htm

**********


ცალკე აღნიშვნის ღირსია დარგობრივი ტერმინოლოგია, რომელიც ლექსიკონში შევიდა. როგორც უკვე აღინიშნა, დიდ ინგლისურ-ქართულ ლექსიკონს საფუძვლად დაედო გალპერინის ლექსიკონი, რომელშიც გარდა საერთო ლექსიკისა, დიდი რაოდენობით იყო შეტანილი სხვადასხვა დარგის ტერმინოლოგია. ბატონმა არიანემ, რომელიც ქართული სამეცნიერო ლიტერატურის უბადლო მთარგმნელი იყო ინგლისურ ენაზე, და რომლისგანაც პრაქტიკულად იწყება სამეცნიერო ლიტერატურის ინგლისურად თარგმნა საქართველოში, გამაცნო ყველა არსებული რუსულ-ქართული თუ განმარტებითი დარგობრივი ლექსიკონი და მასწავლა ამ ლექსიკონებით ინგლისურ-ქართულ ტერმინოლოგიაზე მუშაობა. იმ ტერმინებისათვის, რომლებიც არ იყო შეტანილი არსებულ დარგობრივ ლექსიკონებში, შევქმენით ექსპერტთა კომისია, რომელშიც იმ პერიოდის თვალსაჩინო ქართველი მეცნიერები შედიოდნენ. ესენი იყვნენ ბატონები: ევგენი ხარაძე, არნოლდ გეგეჭკორი, ზურაბ კიკნაძე, რეზო ჟორდანია, ირაკლი ელიავა, სერგო ჯორბენაძე, ნინო ფორაქიშვილი და სხვები. ყველა ეს მეცნიერი აქტიურად თანამშრომლობდა ბატონ არიანესთან და მეც დიდი პატივისცემით მიმიღეს. მე მათთან მივდიოდი ტერმინების გრძელი სიით და ისინიც დაუზარებლად გვეხმარებოდნენ. ასე ვიმუშავე 12 წელი. დიდი ინგლისურ-ქართული ლექსიკონის მე-4 ტომიდან, 1996 წელს შევქმენით ტერმინოლოგიური კომისია, რომლის შემადგენლობაშიც შევიდნენ გიორგი მელაძე, გელა ხუნდაძე და ვიქტორ სოხაძე. ამის შემდეგ ტერმინოლოგიაზე ისინი მუშაობდნენ და მართლაც ჩინებულ ტერმინოლოგებად ჩამოყალიბდნენ.

ლექსიკონში შესულია შემდეგი დარგების ტერმინოლოგია: ავიაცია, საავტომობილო საქმე, ანატომია, არქეოლოგია, არქიტექტურა, ასტრონომია, საბანკო საქმე, ბაქტერიოლოგია, ბიოლოგია, ბიოქიმია, გეოგრაფია, გეოდეზია, გეოლოგია, საგზაო, საეკლესიო, რელიგიური, ელექტროტექნიკა, ვეტერინარია, საზღვაო საქმე, სამხედრო, ზოოლოგია, ბოტანიკა, იურიდიული, ლინგვისტიკა, მათემატიკა, მედიცინა, მეტალურგია, მებარეობა, მეფუტკრეობა, მინერალოგია, მუსიკა, სამშენებლო საქმე, ოპტიკა, პალეონტოლოგია,  ფიზიოლოგია, გენეტიკა, იმუნოლოგია, პოლიგრაფია, რადიოტექნიკა, კომპიუტერული, კავშირგაბმულობის, სოფლის მეურნეობა, ტექნიკური, ტელევიზია, ტოპოგრაფია და მრავალი სხვა.


**********


როგორც უკვე აღინიშნა, ლექსიკონში დღეისათვის შესულია 110 000 სიტყვა-სტატია. ვინაიდან ეს არის ვრცელი ლექსიკონი, მასში მაქსიმალურად სრულადაა აღწერილი ინგლისური სიტყვების პოლისემიური მნიშვნელობები, მათ შორის მოძველებული და არქაული მნიშვნელობები, ლექსიკონში შეტანილია მოძველებული და არქაული სიტყვებიც, რაც მხატვრული ლიტერატურის თარგმნისათვის აუცილებელია. ლექსიკონში შეტანილი დარგობრივი ტერმინოლოგია კი აუცილებელია ინგლისურენოვანი დარგობრივი ტექსტების სათარგმნად. ლექსიკონში ასევე შეტანილია შესიტყვებები, ფრაზეოლოგიური ერთეულები, რაც მთლიანობაში შეადგენს 800 000 ერთეულს.

როგორც აღინიშნა, დიდი ინგლისურ-ქართული ლექსიკონის შედგენაზე არაერთი თაობის მთარგმნელები ოცნებობდნენ. დღეს თამამად შეიძლება ითქვას, რომ ჩვენი ლექსიკონის გამოცემამ მნიშვნელოვნად გააუმჯობესა ინგლისური ენიდან თარგმნის ხარისხი. ჩვენ ბედნიერი ვართ იმით, რომ ისეთი სრულიად განსხვავებული ჟანრის ტექსტების მთარგმნელები, როგორიცაა შექსპირი, ჯეიმზ ჯოისი, ვირჯინია ვულფი და სხვები, აღნიშნავენ თუ როგორ ეხმარება მათ ლექსიკონი რთული პასაჟების გაგებასა და ადეკვატურად თარგმნაში. ეს კი მეტყველებს იმაზე, რომ ლექსიკონი შედგა, რაც ჩვენი გუნდის დიდ გამარჯვებად მიმაჩნია!

უნდა ითქვას ისიც, რომ დღეს, როდესაც ქართული ენა ინგლისური ენის დიდ გავლენას განიცდის, ამ ლექსიკონის მნიშვნელობა კიდევ უფრო მეტად იზრდება.

ამ ბმულზე შეგიძლიათ წაიკითხოთ ჩემი სტატია:
The Comprehensive English-Georgian Online Dictionary and Translation of Shakespeare into Georgian

https://margaliti.com/shakespeare.pdf


**********

როგორ ფინანსდებოდა ლექსიკონი?

როდესაც ლექსიკონის მასალის გაციფრება გადავწყვიტეთ 1993 წელს, მე და ინგლისური ფილოლოგიის კათედრის იმჟამინდელი გამგე, პროფესორი რუსუდან ენუქიძე 6 თვე დავდიოდით კარდაკარ. ჩვენ ვთხოვდით უნივერსიტეტის ადმინისტრაციას გამოეყო ჩვენთვის ორი კომპიუტერი და ორი ოპერატორი, რომლებიც ლექსიკონის ათასობით ბარათის კომპიუტერში შეყვანაზე იმუშავებდნენ.
ამაოდ დავშვრით...

იმხანად დაინგრა საბჭოთა კავშირი და შესაძლებელი გახდა საქართველოში ბიზნესის დაწყება. ჩემმა მეუღლემ გადაწყვიტა დაგვხმარებოდა და შეგვიძინა კომპიუტერები, პრინტერები, დაგვიქირავა ოპერატორები. დაიწყო ათასობით ბარათის კომპიუტერიზაციის პროცესი.

ალბათ დღეს ეს ფაქტი დაუჯერებელია, მაგრამ კომპიუტერული ტექნიკა ბულგარეთიდან ჩამოვიტანეთ, აქ არ იშოვებოდა.
აქ უნდა ვახსენო კომპიუტერული ტექნოლოგიების ჩინებული სპეციალისტი, ბატონი გია შერვაშიძე, რომელმაც შეგვიქმნა ფონტი ჩვენი ლექსიკონისათვის. დაუჯერებელია, მაგრამ ქართული ფონტიც არ არსებობდა. ფონტს ერქვა dictionary. მახსოვს, გია როგორ მეჯდა გვერდით საათობით და კორექტურულ შეცდომებს ასწორებდა ფაილში, სანამ მე თავად ავითვისებდი კომპიუტერს.

1993 წლიდან 18 წელი ლექსიკონის პროექტს ჩემი ოჯახი აფინანსებდა. არასოდეს დამითვლია რამდენი ფული ჩაიდო ამ საქმეში, ფულის გარეშე ასეთი დიდი პროექტები ვერ განხორციელდება.

2000 წელს ოჯახს ფინანსური პრობლემები შეექმნა, სასწორზე იდო ლექსიკონიც, ოჯახიც, მომავალიც. მე მომიხდა ბიზნესში ჩართვა და სამი წლით ჩამოვშორდი აქტიურ ლექსიკოგრაფიულ საქმიანობას, ლექსიკონის მე-10 ტომი (JKL) ძირითადად გიორგი მელაძემ გადაამუშავა.

კავშირგაბმულობის სფეროში მიღებული გამოცდილება დამეხმარა ელექტრონული ლექსიკოგრაფიის განვითარებაში.
2004 წელს აღნიშნული კომპანია გაიყიდა და მე კვლავ დავუბრუნდი ლექსიკოგრაფიას. კომპანიის გაყიდვით მიღებული თანხის ნაწილი კი კვლავ ლექსიკოგრაფიის ცენტრს ხმარდებოდა, ვიდრე 2011 წელს ცენტრი საუნივერსიტეტი ცენტრი არ გახდა.


**********

რა მდგომარეობაა დღეს?

დღეისათვის ინტენსიურად ვმუშაობთ დიდი ინგლისურ-ქართული ლექსიკონის განახლებულ ვერსიაზე. ერთი მხრივ, სიტყვა-სტატიებით ივსება ბოლო ასოები, რომლებიც ონლაინ-ლექსიკონისათვის შეკვეცილი სიტყვანით გაკეთდა (R - Z), მეორე მხრივ კი მიმდინარეობს ადრე გამოცემული ასოების განახლების პროცესი. მოგეხსენებათ ქვეყანაში რამდენი რამ შეიცვალა დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ, ეს კი თანდათან აისახება ლექსიკონში.

ონლაინ-ლექსიკონის გამოქვეყნების შემდეგ შევაჩერეთ მისი ტომებად გამოცემა, თუმცა ბოლო დროს მაინც მივედით იმ დასკვნამდე, რომ განვაახლოთ ტომების ბეჭდვა და დავასრულოთ ეს გამოცემა. ბოლო ტომის დაბეჭდვას მოჰყვება მთლიანი ლექსიკონის გამოცემა. დიდი ინგლისურ-ქართული ლექსიკონის ერთიანად გამოცემა არის ჩვენი ცხოვრების აზრი და იმედი მაქვს, ამ დღეს მოვესწრებით.



თინათინ მარგალიტაძე
დიდი ინგლისურ-ქართული ლექსიკონის მთავარი რედაქტორი და გამომცემელი

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


 

 

 
დასავლეთ ევროპული ენების ინსტიტუტი 2020 წ. | დიზაინი და პროგრამირება: კობა თირქია